Znaczki Wolne Miasto Gdańsk

Traktat wersalski z 1919 roku wykroił z dawnych ziem niemieckich twór bez precedensu – Wolne Miasto Gdańsk, formalnie niezależne od Polski i Niemiec, lecz pozostające pod nadzorem Ligi Narodów, reprezentowanej przez Wysokiego Komisarza, i objęte polską unią celną. Ten wyjątkowy status polityczny znalazł bezpośrednie odbicie w poczcie: od 1920 roku miasto prowadziło własną administrację pocztową i wydawało odrębne znaczki, początkowo jako nadruki na emisjach niemieckich, później jako samodzielne projekty z herbem miasta oraz motywami morskimi, w tym postacią Neptuna nawiązującą do gdańskiej tradycji portowej. Wprowadzenie własnej waluty, guldena gdańskiego, w 1923 roku znalazło odzwierciedlenie także w nominałach kolejnych serii obiegowych. Herb miasta, przedstawiający dwa srebrne krzyże pod koroną, pojawiał się konsekwentnie na kolejnych emisjach, stając się rozpoznawalnym znakiem tej krótkotrwałej administracji.

Dwie administracje pocztowe w jednym mieście

Obok gdańskiej poczty miejskiej działała równolegle Polska Poczta w Gdańsku, uprawniona traktatowo do obsługi korespondencji związanej z polskimi interesami handlowymi w porcie, a osobną grupę stanowiły znaczki przeznaczone wyłącznie dla obszaru portowego, sygnowane napisem Port Gdańsk. Znaczki pocztowe Wolnego Miasta Gdańska funkcjonowały więc obok kilku odrębnych systemów emisji polskich przeznaczonych na użytek tej enklawy, co w praktyce oznaczało istnienie równoległych obiegów frankowania na terenie jednego miasta – sytuację niemal unikalną w historii filatelistyki europejskiej. Egzemplarze portowe, używane wyłącznie w obrębie obszaru administrowanego przez Polskę, stanowią dziś odrębny, poszukiwany dział kolekcji poświęconych historii polskiej bandery handlowej na Bałtyku.

Koniec eksperymentu w 1939 roku

Napięcia polsko-niemieckie narastające w latach trzydziestych znalazły odzwierciedlenie także w tematyce emisji, a wybuch wojny we wrześniu 1939 roku i wcielenie miasta do Rzeszy zakończyły ten piętnastoletni eksperyment ustrojowy, zamykając zarazem odrębny rozdział w dziejach poczty regionu. Krótki okres istnienia Wolnego Miasta sprawia, że znaczki gdańskie należą dziś do węższej, lecz cenionej niszy filatelistycznej, chętnie łączonej ze zbiorami dotyczącymi historii Pomorza i międzywojennej Europy Środkowej. Zainteresowanie tym materiałem od lat utrzymuje się wśród zbieraczy specjalizujących się w historii regionu nadbałtyckiego, a szerzej – wśród osób zajmujących się zmianami granic międzywojennej Europy Środkowej po traktacie wersalskim.

Przy ocenie egzemplarzy z tego okresu warto zwrócić uwagę na jakość nadruku i jego pozycję względem znaczka bazowego, ponieważ to właśnie w nadrukach kryją się najczęstsze pułapki dla początkujących kolekcjonerów. Katalog Michel pozostaje podstawowym punktem odniesienia przy identyfikacji poszczególnych emisji tego krótkiego, lecz gęstego od wydarzeń okresu, zwłaszcza przy odróżnianiu poszczególnych wariantów nadruków. Znaczki czyste z pełną gumą stanowią rzadszy element rynku niż egzemplarze obiegowe, stemplowane w codziennej korespondencji handlowej portu. Warto też zachować ostrożność wobec fałszywych nadruków, które pojawiały się już w okresie międzywojennym i bywają mylące dla mniej doświadczonych zbieraczy. Ta podstrona pozwala prześledzić kolejne etapy istnienia miasta poprzez pryzmat jego osobnej filatelistyki.