Słownik pojęć filatelistycznych

Arkusik (arkusik sprzedażny) to mały arkusz zawierający zwykle od kilku do kilkunastu znaczków, często powiązanych wspólnym tematem. W odróżnieniu od bloku znaczki z arkusika mają zazwyczaj samodzielną wartość obiegową i bywają kolekcjonowane pojedynczo lub w całości.

Arkusz to kompletna płachta drukarska zawierająca wiele znaczków w układzie rzędów i kolumn, otoczonych marginesem. Na marginesach umieszcza się często oznaczenia drukarni, numery nakładu, pola kontroli barw czy liczby porządkowe. Arkusze kolekcjonuje się w całości albo dzieli na mniejsze jednostki: parki, paski i pojedyncze znaczki.

Aukcja filatelistyczna to forma sprzedaży, w której cenę waloru ustala licytacja między kupującymi, startując od ceny wywoławczej. Wyniki aukcji — obok notowań katalogowych — są istotnym źródłem informacji o realnej wartości rynkowej, zwłaszcza przy rzadszych obiektach. Domy aukcyjne publikują katalogi z opisem stanu i często wymagają lub zapewniają gwarancję autentyczności droższych pozycji.

Blok (bloczek) to niewielki arkusik zawierający jeden lub kilka znaczków otoczonych ozdobnym marginesem z grafiką i napisami. Bloki wydaje się najczęściej z okazji rocznic i ważnych wydarzeń; kolekcjonuje się je w całości, jako odrębny walor filatelistyczny.

Błąd druku to niezamierzone odstępstwo od projektu powstałe w procesie drukowania: przesunięcie lub brak koloru, plama, zła perforacja czy uszkodzenie kliszy. Rozróżnia się błędy stałe — powtarzalne na tej samej pozycji arkusza, katalogowane i poszukiwane — oraz przypadkowe usterki jednostkowe o mniejszym znaczeniu. Największą wartość osiągają rzadkie, spektakularne błędy, takie jak odwrotki czy braki koloru.

Całostka to przedmiot pocztowy z fabrycznie nadrukowanym znakiem opłaty, na przykład kartka pocztowa, koperta lub opaska gazetowa. Kolekcjonuje się ją w całości — wartość tworzy zarówno znak opłaty, jak i formularz, nadruki oraz ślady obiegu. Całostki stanowią odrębny dział filatelistyki, obok znaczków naklejanych.

FDC (ang. First Day Cover) to koperta z naklejonym znaczkiem, ostemplowanym okolicznościowym kasownikiem w pierwszym dniu jego obiegu. FDC łączą walor, stempel i grafikę koperty w jeden przedmiot kolekcjonerski i stanowią odrębny obszar filatelistyki.

Guma to warstwa klejąca naniesiona na spód znaczka. W walorach czystych ceniona jest guma oryginalna i nienaruszona. Ślady podlepki, przebarwienia czy brak gumy obniżają wartość. Znaczki bez gumy oznacza się skrótem (*) lub „bez gumy”.

Guma tropikalna to guma, która uległa uszkodzeniu w gorącym i wilgotnym klimacie — pojawiają się brązowe plamki, spękania i przebarwienia, a warstwa kleju bywa nierówna. Zjawisko to (tropikalizacja) dotyka zwłaszcza znaczków przechowywanych w koloniach i strefie równikowej. U walorów czystych guma tropikalna obniża wartość, mimo że sam rysunek pozostaje nienaruszony.

Kartka pocztowa to całostka w formie sztywnego kartonika z wydrukowanym znakiem opłaty, przeznaczona do korespondencji otwartej. Kolekcjonuje się zarówno egzemplarze czyste, jak i przesłane pocztą, ze stemplami i adnotacjami. Osobną, popularną grupą są kartki z nadrukowaną ilustracją oraz karty okolicznościowe wydawane do znaczków.

Kasownik to stempel pocztowy unieważniający znaczek, aby nie mógł zostać użyty ponownie. Rozróżnia się m.in. kasowniki datownikowe, okolicznościowe i mechaniczne. Czytelny, estetyczny i celny odcisk podnosi wartość znaczka kasowanego, zwłaszcza gdy zawiera pełną datę i miejscowość.

Katalog Scott to najpopularniejszy katalog filatelistyczny w Stanach Zjednoczonych, obejmujący emisje z całego świata. Posługuje się własną numeracją i podaje notowania w dolarach amerykańskich. Numery Scotta bywają podawane obok Michela i Fischera przy walorach oferowanych na rynku anglojęzycznym.

Katalog Yvert et Tellier to podstawowy katalog filatelistyczny we Francji i krajach frankofońskich. Stosuje własną numerację i podaje notowania w euro. Przy znaczkach francuskich oraz dawnych kolonii numer Yvert jest najczęściej używanym odniesieniem katalogowym.

Katalog filatelistyczny to uporządkowany spis znaczków danego obszaru lub całego świata, z numeracją, opisem odmian i orientacyjnymi notowaniami. Jest podstawowym narzędziem identyfikacji walorów i punktem odniesienia przy wycenie. Do najważniejszych należą Michel, polski Fischer, amerykański Scott, francuski Yvert oraz brytyjski Stanley Gibbons — każdy z własną numeracją i walutą notowań.

Kolor i odcień opisują barwę druku znaczka, która nie zawsze jest jednakowa w obrębie tej samej emisji. Różnice odcieni wynikają z kolejnych nakładów, składu farby, rodzaju papieru czy warunków przechowywania. Wyraźnie odmienne odcienie bywają katalogowane jako osobne pozycje, choć ich rozpoznanie wymaga wprawy i porównania z wzorcem.

Margines to niezadrukowany pas papieru otaczający znaczki w arkuszu. Egzemplarz z zachowanym marginesem określa się jako marginesowy i bywa ceniony wyżej, zwłaszcza gdy margines nosi oznaczenia drukarni. Przy znaczkach ciętych szerokie i równe marginesy dookoła rysunku są jednym z głównych kryteriów jakości.

Nadruk to napis lub grafika naniesiona na wydrukowany wcześniej znaczek — najczęściej w celu zmiany nominału, upamiętnienia wydarzenia albo zmiany przeznaczenia emisji. Znaczki z nadrukiem bywają poszukiwane, a błędy i odmiany nadruku potrafią znacząco podnosić wartość.

Nakład to liczba egzemplarzy danego znaczka wprowadzonych do obiegu. Niższy nakład sprzyja zwykle wyższej wartości kolekcjonerskiej, choć o cenie decyduje także popyt oraz liczba egzemplarzy, które faktycznie przetrwały w dobrym stanie. Bywa, że emisja o wysokim nakładzie jest droższa od niskonakładowej, jeśli zachowało się jej niewiele lub cieszy się dużym zainteresowaniem.

Narożnik to znaczek albo grupa znaczków wyciętych z rogu arkusza wraz z przylegającym marginesem. Ceni się go za estetykę oraz obecność oznaczeń brzegowych: numeru nakładu, daty druku czy pól kontroli koloru. Narożniki czteroznaczkowe z takimi oznaczeniami są popularną formą kolekcjonowania nowszych emisji.

Numer Fischer (skrót „Fi”) to identyfikator znaczka w polskim katalogu Fischer, podstawowym źródle numeracji i wycen dla znaczków polskich. Dla emisji Polski numer Fischer jest w kraju najczęściej stosowanym odniesieniem, obok numeru Michel.

Numer Michel (skrót „Mi”) to identyfikator znaczka w katalogu Michel — jednym z najpowszechniej stosowanych katalogów filatelistycznych na świecie. Ułatwia jednoznaczne rozpoznanie konkretnej emisji i porównanie wycen między kolekcjonerami.

Odwrotka to błąd drukarski polegający na odwróceniu fragmentu rysunku lub nadruku względem reszty znaczka. Ze względu na rzadkość odwrotki należą do najbardziej poszukiwanych walorów filatelistycznych i osiągają wysokie ceny aukcyjne.

Papier to materiał, na którym drukowany jest znaczek, i sam w sobie bywa cechą rozpoznawczą emisji. Rozróżnia się m.in. papier zwykły, kredowy (powlekany warstwą kredową), prążkowany, ze znakiem wodnym oraz fluorescencyjny. Ten sam rysunek wydany na różnych papierach tworzy odrębne pozycje katalogowe, dlatego rodzaj papieru sprawdza się przy identyfikacji odmian.

Parka to dwa sąsiednie znaczki połączone i nierozdzielone przy perforacji; trzy lub więcej znaczków w rzędzie tworzą pasek. Zachowanie połączenia bywa istotne przy odmianach i błędach dotyczących sąsiadujących pozycji arkusza. Szczególną wartość mają parki międzypolowe (z pustym polem lub przywieszką) oraz parki z odmiennym ząbkowaniem między znaczkami.

Podlepka (zawiaska) to niewielki pasek cienkiego papieru dawniej używany do wklejania znaczków do albumu. Pozostawiony ślad podlepki na gumie obniża wartość znaczka czystego. Współcześni kolekcjonerzy używają kieszonek ochronnych, które nie naruszają gumy.

Pozycja arkuszowa to miejsce (numer pola) zajmowane przez znaczek w arkuszu drukarskim. Ma znaczenie przy tzw. błędach stałych, które powtarzają się zawsze na tej samej pozycji każdego arkusza danego nakładu. Ustalenie pozycji pozwala zidentyfikować konkretną odmianę i odróżnić ją od przypadkowej, jednostkowej usterki.

Przedrukówka to znaczek, na którym umieszczono nadruk adaptujący zapas walorów innej administracji pocztowej do nowych realiów — nowego państwa, waluty czy okresu. Klasyczne przykłady to przedruki na znaczkach zaborców po 1918 roku oraz przedruki okresu wojennego. Ze względu na częste fałszerstwa nadruku droższe przedrukówki kupuje się zwykle z gwarancją rzeczoznawcy.

Próba to wydruk przygotowawczy powstały na etapie projektowania lub zatwierdzania znaczka — często w odmiennym kolorze, bez nominału albo na innym papierze niż wersja obiegowa. Próby nigdy nie trafiały do obiegu pocztowego i powstawały w niewielkich ilościach, dlatego należą do rzadkich i cenionych walorów. Odrębną kategorią są druki nieprzyjęte (nieobiegowe projekty konkurencyjne).

Seria to grupa znaczków wprowadzonych do obiegu wspólnie, połączonych tematem, okazją lub wzorem, zwykle o różnych nominałach. Kolekcjonuje się ją najczęściej w komplecie, a pełna seria bywa ceniona wyżej niż suma pojedynczych znaczków. Braki pojedynczych, wysokonominałowych wartości potrafią znacząco utrudnić skompletowanie serii.

Seria kasowana to pełny zestaw znaczków danej emisji w stanie ostemplowanym. Dla części wydań skompletowanie serii kasowanej bywa trudniejsze niż czystej — zwłaszcza w przypadku wysokich nominałów, które rzadko trafiały do zwykłego obiegu. Wartość podnoszą jednolite, czytelne kasowniki i zgodne datowanie w obrębie serii.

Stempel okolicznościowy to datownik o specjalnej treści i grafice, stosowany zwykle przez jeden lub kilka dni w związku z rocznicą, wystawą czy innym wydarzeniem. Poszukuje się go głównie na kopertach i kartach, gdzie tworzy spójną całość ze znaczkiem i tematem stempla. Odcisk czytelny i celnie przybity ma większą wartość kolekcjonerską.

Stempel pierwszego dnia to specjalny datownik używany w dniu wejścia znaczka do obiegu, zwykle powiązany z tematem emisji. To on nadaje charakter kopertom FDC i kartom maksimum. Zbieracze zwracają uwagę na zgodność daty stempla z oficjalnym dniem emisji oraz na estetykę i czytelność odcisku.

Walor filatelistyczny to zbiorcze określenie na dowolny obiekt gromadzony w filatelistyce — znaczek, blok, arkusik, całostkę, kopertę FDC czy dokument ze stemplem. Pojęcie jest szersze niż „znaczek” i obejmuje także materiał pocztowy bez naklejonych znaczków. Używa się go, gdy mowa o wartości i obrocie przedmiotami kolekcjonerskimi w ogóle.

Znaczek cięty to egzemplarz bez ząbkowania, który oddzielano od sąsiadów nożyczkami lub przez przecięcie. Najstarsze emisje XIX wieku były w całości cięte, później część nakładów wydawano cięte obok ząbkowanych jako osobną odmianę. Przy walorach ciętych na wartość silnie wpływają szerokie, równe marginesy dookoła rysunku.

Znaczek czysty (postfrisch / **) to walor, który nigdy nie przeszedł przez obieg pocztowy — nie ma na nim kasownika. Najwyżej ceniony jest egzemplarz z pełną, oryginalną gumą i bez śladu podlepki. Stan czystości jest jednym z kluczowych czynników wpływających na wartość kolekcjonerską.

Znaczek dopłaty służył do pobrania od adresata brakującej opłaty za przesyłkę opłaconą niedostatecznie lub w ogóle. Naklejała go poczta, a nie nadawca, dlatego pełnił funkcję rachunkową, a nie opłatę z góry. W katalogach znaczki dopłaty tworzą osobną grupę i bywają poszukiwane, zwłaszcza na całych przesyłkach dokumentujących taryfę.

Znaczek kasowany (gestempelt) to egzemplarz, który przeszedł przez pocztę i został unieważniony kasownikiem. O jego wartości decydują czytelność i estetyka stempla, data oraz stan zachowania. Dla wielu emisji znaczki kasowane bywają rzadsze i cenniejsze od czystych.

Znak gwarancyjny to sygnatura eksperta filatelistycznego umieszczana zwykle na odwrocie znaczka i potwierdzająca jego autentyczność oraz opisany stan. W Polsce takie znaki stawiają rzeczoznawcy Polskiego Związku Filatelistów. Gwarancja podnosi zaufanie do waloru i jego wartość, dlatego droższe oraz często fałszowane znaczki kupuje się zazwyczaj sygnowane.

Znak wodny (filigran) to wzór odciśnięty w strukturze papieru, widoczny pod światło lub po zwilżeniu. Rodzaj i orientacja znaku wodnego bywają cechą odróżniającą pozornie identyczne emisje i pomagają w rozpoznawaniu falsyfikatów.

Ząbkowanie to perforacja na brzegach znaczka ułatwiająca oddzielanie egzemplarzy z arkusza. Miarę ząbkowania (liczbę otworków na 2 cm) podaje się w katalogach i mierzy ząbkownicą. Znaczki bez perforacji określa się jako cięte. Rodzaj ząbkowania bywa cechą odróżniającą warianty tej samej emisji.